Pandemia, distimia dhe shëndeti mendor në Shqipëri: një lexim psikologjik

Një hyrje narrative

Viti 2020 nuk ishte thjesht një vit krize globale. Ishte një moment pasqyrimi kolektiv. Pandemia e COVID-19 e detyroi individin të ndalej, të izolohej dhe – për herë të parë pas një kohe të gjatë – të përballej me veten pa shpërqendrime. Për shumë shoqëri kjo solli ankth dhe pasiguri; për shoqërinë shqiptare, kjo periudhë veproi si një katalizator i gjendjeve emocionale të akumuluara prej dekadash.

Në këtë kontekst, shëndeti mendor nuk mund të kuptohet si fenomen individual i shkëputur, por si proces i ndërtuar në ndërveprim me historinë, tranzicionin dhe strukturat sociale.

Distimia si kornizë teorike (DSM-5)

Sipas Manualit Diagnostik dhe Statistikor të Çrregullimeve Mendore (DSM-5), Çrregullimi Depresiv i Vazhdimshëm (Persistent Depressive Disorder – PDD), i njohur gjerësisht si distimi, përkufizohet si një gjendje depresive kronike, me intensitet më të ulët se depresioni madhor, por me kohëzgjatje të zgjatur dhe ndikim të vazhdueshëm në funksionimin psikosocial të individit.

Nga perspektiva klinike, distimia karakterizohet nga:

humor i ulët i qëndrueshëm
lodhje emocionale
vetëvlerësim i ulët
ndjenjë pafuqie dhe shprese të zbehur

Ajo që e bën distiminë veçanërisht të rrezikshme është normalizimi i saj. Individi mëson të jetojë me gjendjen, pa e identifikuar më si shqetësim.

Nga individi te kolektivi: një reflektim akademik

Gjatë studimeve të mia Bachelor në Psikologji dhe Master në Këshillim Psikologjik, në lëndën Psikologji Abnormale, u hodh një pyetje që në atë kohë tingëllonte provokuese: nëse do t’i referoheshim manualeve diagnostikuese, cila do të ishte diagnoza dominante për shoqërinë shqiptare?

Nga pikëpamja etike dhe klinike, një popull nuk mund dhe nuk duhet të diagnostikohet. Megjithatë, nga pikëpamja psikologjike dhe sociologjike, është e mundur të flitet për modele emocionale të përbashkëta, të ndërtuara nga përvoja historike dhe kushtet strukturore.

Në këtë kuptim, distimia shfaqet jo si etiketë klinike, por si metaforë psikologjike për një gjendje kolektive të qëndrueshme lodhjeje emocionale.

Konteksti shqiptar: faktorët nxitës

Shqipëria ka kaluar periudha të gjata tranzicioni, pasigurie dhe represimi emocional. Këta faktorë kanë ndikuar drejtpërdrejt në mënyrën se si individët përjetojnë, shprehin dhe përpunojnë emocionet.

Ndër faktorët kryesorë nxitës dallohen:

pasiguria ekonomike kronike
migracioni dhe fragmentimi familjar
mungesa e besimit institucional
stigmatizimi i ndihmës psikologjike
kultura e qëndresës së heshtur

Këto elemente krijojnë një terren ku gjendjet distimike jo vetëm që zhvillohen, por edhe përforcohen ndër breza.

Pandemia si pikë thyerjeje: një përjetim personal

Për mua, viti 2020 shënoi një ndërprerje të fortë në vijimësinë personale. Izolimi, pasiguria ekonomike dhe prirja drejt reflektimit të thellë u shoqëruan me episode të atakut të panikut.

Një vizitë rutinë kardiologjike përfundoi në një referim psikiatrik. Për familjen, kjo ishte tronditëse; për mua, përveç nevojës për ndihmë, ishte edhe një moment vëzhgimi profesional.

Qasja e përjetuar ishte kryesisht farmakologjike, me pak hapësirë për eksplorim psikoterapeutik, reziliencë apo kontekst jetësor. Kjo përvojë ngriti një pyetje thelbësore: sa të përgatitur janë vetë profesionistët e shëndetit mendor për të mbajtur barrën emocionale të kohës që jetojmë?

Zgjedhja ime për t’u mbështetur në literaturë psikologjike dhe reflektim të strukturuar personal ishte një akt vetë-rregullimi, por jo një zgjidhje universale.

Çfarë tregojnë të dhënat ndërkombëtare

Raportet e OBSH-së, UNICEF-it dhe OECD-së tregojnë një rritje të ndjeshme të çrregullimeve ankth-depresive pas vitit 2020, veçanërisht në vendet me sisteme të brishta të shëndetit mendor.

Sugjerime për vizualizim në WordPress:

Grafik linear: prevalenca e ankthit dhe depresionit (2010–2023)
Grafik shtyllor: aksesimi i shërbimeve të shëndetit mendor
Grafik rrethor: stigma dhe kërkimi i ndihmës profesionale

Nga ndërgjegjësimi te ndërhyrja

Dalja nga një gjendje kolektive e ngjashme me distiminë kërkon ndërhyrje shumë-nivelëshe:

Edukim emocional që në fëmijëri
Shërbime psikologjike të aksesueshme dhe etike
Mbështetje dhe supervizim për profesionistët
Çstigmatizim publik real
Politika sociale që reduktojnë pasigurinë

Shëndeti mendor nuk është vetëm çështje individuale; është tregues i shëndetit shoqëror.

Përmbyllje reflektuese

Ajo që dikur u diskutua si hipotezë akademike, sot manifestohet në përditshmëri. Njerëzit që flasin me veten, që mbajnë lodhjen emocionale të pashprehur, po shtohen.

Pyetja qendrore mbetet: çfarë jemi të gatshëm të ndryshojmë – individualisht dhe kolektivisht – për të ndërtuar një kulturë më të shëndetshme emocionale?

Sepse mënyra se si një shoqëri kujdeset për shëndetin mendor është, në thelb, mënyra se si ajo kujdeset për veten.

Referenca (për WordPress)

World Health Organization (WHO). Mental Health Atlas; COVID-19 and Mental Health.
UNICEF. The State of the World’s Children: Mental Health and Well-being.
OECD. A New Benchmark for Mental Health Systems; Health at a Glance: Europe.